Requiem dla baletnicy

Artykuł zawiera spoilery!

Leadu nie będzie. Checie wiedzieć What happened to your sweet Esme? Widzieliście film, więc znacie odpowiedź.

Po raz pierwszy od początku naszej znajomości Aronofsky zawiódł mnie srodze. I nie chodzi o wytykany mu wszem i wobec przeżuty schemat fabularny. Do diabła, gdy Polański kręcił "Lokatora", był to już jego trzeci film opierający się na obsadzeniu w centrum akcji prawdziwego lub mniemanego szaleńca. I co? I nic. "Lokator" nadal pozostaje filmem godnym zachwytu. Trudno zresztą znaleźć dzisiaj film nie zawierający choćby kawałka przeżutego materiału i należy się pogodzić z tym, że kino serwuje nam całkiem często drugiej świeżości scenariusze, ugarnirowane dla niepoznaki w różnorodne ciuchy. I spotyka się przy tym z gremialnym poklaskiem, żeby wspomnieć tylko orgazmiczną reakcję publiczności na "Avatara", który miał w sobie akurat tyle fabularnej oryginalności, co Coca-cola ekstraktów roślinnych.

I powiem Wam jeszcze jedno - znałam fabułę, zanim jeszcze zobaczyłam film. I uważałam, że to cholernie dobra fabuła.

Ustalmy również, że melodramatyczność i emocjonalne rozedrganie to też nie jest zarzut, który mnie zniechęca. Powiem więcej, "Czarny łabędź" to bezbłędna fuzja reżyserskiego stylu, który nigdy nie należał do delikatnych, z bajkowym tragizmem "Jeziora łabędziego". Idealną tego egzemplifikacją jest genialny prolog*, w którym czarodziej Rotbart rzuca zaklęcie na niewinną dziewczynę, zamieniając ją w łabędzia. Wszystko, co w tym filmie doskonałe, koncentruje się w tej jednej chwili - przyprawiająca o zawrót głowy praca kamery, potężna muzyka, wyraziste aktorstwo Portman, wisceralna siła reżyserii, wreszcie motyw dramatycznej przemiany. Dlaczego Aronofsky, osiągnąwszy tak wiele już w pierwszej minucie, miałby później miarkować kroki? Przeciwnie - dosadność, osiągająca kolejną kulminację w scenie fizycznej przemiany podczas tańca, to właściwa droga do mariażu z baletem Czajkowskiego. Losy Niny - jej sen o artystycznej doskonałości, szaleństwo i śmierć - to przeżywanie na jawie jaskrawego dualizmu wpisanego w fabułę "Jeziora".

Dualizm ten wyraża się dobitnie w warstwie fabularnej poprzez motyw sobowtóra. Pełna erotycznej energii Lily to dla Niny zarówno personifikacja i wzorzec czarnego łabędzia (ona nie udaje - szepcze jej do ucha demoniczny Leroy), jak i prześladowca, mroczny doppelganger, który chce ją dopaść. Podświadomie Nina wie, że czekająca ją metamorfoza będzie śmiertelna - Czarny łabędź niesie przecież Białemu śmierć. Nie potrafi się już jednak zatrzymać. Wyrwawszy się na moment spod matczynego zaklęcia "słodkiej dziewczynki", które więziło ją w dzieciństwie, poddaje się z kolei czarom charyzmatycznego reżysera i rozbudza w sobie mroczne instynkty, bo zostać jego "małą księżniczką".

W pewnym sensie matka i reżyser to dwa oblicza Rotbarta, choć Leroy bywa i księciem, który pogardziwszy delikatnością Białego łabędzia, woli rozkoszować się wizją zmysłowego Czarnego.

Podoba mi się to, z jaką nonszalancją i brutalnością Aronofsky łączy w tym filmie skrajności, ogień z wodą, animalistyczny magnetyzm z kruchością. Podoba mi się, jak bawi się wszechobecnymi lustrami, jak w szybie metra pokazuje Ninie jej mroczną twarz, zanim ona jeszcze o sama uświadomi sobie jej istnienie. Spójność rzeczywistości, którą przeżywamy wraz z baletnicą, od początku jest subtelnie zaburzona - na razie w zimnym oku lustra, w twarzy przechodzącej, ubranej na czarno kobiety. A gdy "wszystko w rozpadzie, w odśrodkowym wirze" i tysięczne lustrzane odbicia odmawiają posłuszeństwa

Czy to nie głęboko skrywany, atawistyczny lęk, który rozumiemy? Że odbicie w lustrze to tak naprawdę sprytny skurwysyn, którego jeszcze nie udało nam się przyłapać na robieniu czegoś innego niż my?

wspaniale jest patrzeć na taniec Czarnego łabędzia, który skoczył już w przepaść, choć jeszcze o tym nie wie. Ten występ ma siłę wybuchu - i naprawdę nim jest. Dla Niny.

Poranione stopy, diety, ćwiczenia - fizyczna strona baletu, który jest w ostatecznym rozrachunku ciężką harówką - to również cały Aronofsky. Nie mówię nawet o podobnym, dosadnym podkreślaniu cielesności zapaśniczych zawodów w poprzednim filmie. Trudno jest zapomnieć horror gnijącego ciała w "Requiem dla snu" lub migrenowe dolegliwości Maxa Cohena w "Pi". Zaś urojona przemiana, pióra i skrzydła? To przecież tylko kolejne odbicie piłeczki w stronę Czajkowskiego. Zaklęta w łabędzia Odetta stawała się w nocy kobietą, Nina jedynie podąża odwrotną drogą. Trudno mi powiedzieć, czy można uznać to za esencję "Czarnego łabędzia", czy jest to jedynie niewybredna ozdoba - ale obstawiam to drugie.

Podoba mi się zatem niemal wszystko i głupio wypadło, że na swojej drodze do ekstatycznego finału "Czarny łabędź" zamienił się na moich oczach w wyskubane ptaszysko i już nie odzyskał dawnego blasku. I o co poszło? Naprawdę o drobiazg. O scenę z pilniczkiem. Tę w szpitalu. Jeśli czytacie recenzję oznaczoną czerwonym napisem SPOJLER, to na pewno kumacie czaczę. Scena z pilniczkiem jest symbolem tego, przez co w cholerę poszło napięcie i starannie budowana atmosfera. Ponieważ sceny typu "pilniczek" widziałam już sto razy. Dwieście. Zylion. Poczułam się jak człowiek, któremu w wyrafinowanej restauracji podano znienacka kanapkę z salcesonem. I tego Aronofskiemu nie jestem w stanie wybaczyć. I nikt nie może mi powiedzieć, że nie próbowałam, bo przecież łyknęłam setę i poszłam do kina drugi raz.

Podobno "Czarny łabędź" to film o cenie doskonałości. Niech będzie, że tak jest, chociaż nie dodaje to Aronofskiemu szczególnej chwały, bo to również było już wiele razy. Co się jednak tyczy doskonałości, to nie informacja o jej cenie była dla mnie kluczowa po wyjściu z kina. Tylko to, że doskonałość jest czymś, co niesłychanie trudno jest osiągnąć a niesłychanie łatwo spieprzyć.

--
*Pozdrawiam serdecznie wszystkich, którzy w czasie tej doskonałej sceny włażą na salę kinową i szukają swoich miejsc - i życzę im, by odtąd prześladowały ich prorocze wizje spojlerujące każdy film, na który zamierzają się wybrać.